“Il a disparu. Qui a disparu? Quoi?” “—LMNOP”: Constraint en creativiteit in een vergelijkende analyse van lipogramvertalingen

Abstract

Vertalen wordt traditioneel vaak opgevat als een voornamelijk reproductieve activiteit, maar binnen de vertaalwetenschap is steeds meer aandacht voor de creatieve dimensie van het vertaalproces. Dit creatieve component komt goed naar voren bij het vertalen van constrained writing, en in het bijzonder bij lipogrammen, waarin de systematische uitsluiting van een letter centraal staat. Het lipogram vormt daarmee een uitzonderlijke casus om de grenzen en mogelijkheden van vertaalcreativiteit te analyseren. Aan de hand van inzichten uit onderzoek naar contrained writing en lipogramvertaling (onder meer Kate Briggs, Guy Rooryck en Kiki Coumans) en Gerrit Bayer-Hohenwarters conceptualisering van vertaalcreativiteit wordt onderzocht welke creative shifts worden toegepast en in hoeverre deze variëren tussen vertalingen in verschillende doeltalen. In dit onderzoek worden twee casussen vergeleken door middel van een kwalitatieve analyse: Georges Perecs La Disparition (1969) vertaald door Gilbert Adair (A Void, 1994) en Guido van de Wiel (’t Manco, 2009), en Mark Dunns Ella Minnow Pea (2001) vertaald door Henning Ahrens (Nollops Vermächtnis, 2006) en Marie-Claude Plourde (L’Isle lettrée, 2013). De analyse laat zien dat lipogrammatische vertalingen vertalers dwingen tot een voortdurende afweging tussen semantische trouw, leesbaarheid en vormbehoud. De vertalers opereren op een spectrum tussen routine en creativiteit, waarbij de optimale positie wordt bepaald door functionele adequaatheid. De resultaten tonen aan dat een hoge mate van creativiteit niet automatisch leidt tot een functionelere of literair sterkere vertaling. Integendeel: vertalingen waarin creative shifts worden ingezet binnen een evenwichtige creativity-routine balance blijken effectiever in het behouden van zowel de leesbaarheid als de esthetische werking van het lipogram. Vertaalcreativiteit in lipogrammen is geen kwestie van maximale afwijking, maar van het functioneel inzetten van creative shifts binnen een stabiele, routinematige structuur die de vormelijke beperking respecteert zonder de esthetische kracht van het origineel te ondermijnen.